فضاي سايبري چيست؟

سایبر پیشوندی است برای توصیف یک شخص، یک شی، یک نظر، یا یک فضا که مربوط به دنیای کامپیوتر و اطلاعات است. اصطلاحات زیادی از این کلمه بوجود آمده است که از مهمترین آنها می توان به این موارد اشاره نمود: فضای سایبر(Cyberspace)، شهروند سایبر (Cybercitizen)، پول سایبر (‍Cybercash)، جنگ سایبری (cyber War) و غیره. ما در اینجا سعی داریم که به مفهوم (Cyberspace) بپردازیم و جزئیاتی که در این زمینه می تواند، وجود داشته باشد را بیان کنیم. عبارت "فضای سایبر" را نخستین بار یک نویسنده به نام ویلیام گیبسون (William Gibson) در سال 1984 به کار برده است. به عبارتی می توان فضای سایبری را اینگونه تعریف کرد: مجموعه ای از ارتباطات میان انسان ها که از طریق وسایل ارتباطی، مانند کامپیوتر و ... صورت می پذیرد و مسافت جغرافیای در آن نقشی ندارد.

فضای سایبر یا همان سایبر اسپیس (Cyberspace) عبارتی است که در دنیای اینترنت، رسانه و ارتباطات بسیار شنیده می‌شود.

به نظر می رسد بکارگیری این اصطلاح در این زمینه و برای ارجاع به امور فنی به آن رنگ و بویی صرفا فنی و مکانیکی داده باشد. ملاحظه دقیق‌تر این اصطلاح نشان می‌دهد که این واقعیت، وجوه و جنبه های متنوعی از جمله خصلت های روانشناختی قابل توجه  نیز دارد. در منابع موجود آمده است که:

واژه سایبر از لغت یونانی Kybernetes به معنی سکاندار یا راهنما مشتق شده است. نخستین بار این اصطلاح "سایبرنتیک" توسط ریاضیدانی به نام نوربرت وینر Norbert Wiener در کتابی با عنوان "سایبرنتیک و کنترل در ارتباط بین حیوان و ماشین" در سال 1948 بکار برده شده است. سایبرنتیک علم مطالعه و کنترل مکانیزم ها در سیستم‌های انسانی، ماشینی (و کامپیوتر ها) است.

سایبر پیشوندی است برای توصیف یک شخص، یک شی، یک ایده و یا یک فضا که مربوط به دنیای کامپیوتر و اطلاعات است. در طی توسعه اینترنت واژه های ترکیبی بسیاری از این کلمه سایبر بوجود آمده است که به تعدادی از آنها اشاره می‌کنیم:

‍ فضای سایبر(Cyberspace)،شهروند سایبر (Cybercitizen)، پول سایبر (‍Cybercash)، فرهنگ سایبر (Cyberculture)، راهنمایی فضای سایبر (CyberCoach)، تجارت سایبر (Cyberbussiness)، کانال سایبر (Cyberchannel) و ....

واژه "فضای سایبر" را نخستین بار ویلیام گیبسون (William Gibson) نویسنده داستان علمی تخیلی در کتاب نورومنسر Neuromancer در سال 1984 به کار برده است.

فضای سایبر در معنا به مجموعه‌هایی از ارتباطات درونی انسان‌ها از طریق کامپیوتر و وسائل مخابراتی بدون در نظر گرفتن جغرافیای فیزیکی گفته می شود.

 یک سیستم آنلاین نمونه‌ای از فضای سایبر است که کاربران آن می‌توانند از طریق ایمیل با یکدیگر ارتباط بر قرارکنند. بر خلاف فضای واقعی، در فضای سایبر نیاز به جابجایی‌های فیزیکی نیست و کلیه اعمال فقط از طریق فشردن کلیدها یاحرکات ماوس صورت می‌گیرد.

این عدم جابجایی فیزیکی، محققان را واداشت که به مطالعه برخی شباهت‌های فضای سایبر با حالت های نا هشیاری، بخصوص حالت‌های ذهنی‌ای که در رویا ها ظاهر می‌شوند، بپردازند.

 آنان با الهام از گفته های یکی از رهبران بزرگ "ذن" به نام چانگ تزو (Chuang Tzu) برای تحقیقات خود در زمینه کشف شباهت‌هایی بین فضای سایبر و رویا بهره جسته اند. گفته می شود که:

"چانگ تزو شبی در خواب می بیند که یک پروانه شده است. وقتی بیدار می شود با  خود می اندیشد: آیا من مردی هستم که خواب می بیند پروانه شده است، یا اینکه  پروانه ای هستم که اکنون خواب می بیند  یک"مرد" شده است."

روند کاری یک کاربر کامپیوتر در فضای سایبر دقیقا نوعی یکی شدن یا محو شدن در درون واقعیتی متفاوت یعنی واقعیتی مجازی که ورای قوانین و واقعیت های واقعی است.

مانند یک رهبر ذن در هنگام مدیتیشن که با محیط اطراف خود به وحدت می رسد، کاربر کامپیوتر هم در هنگام کار در فضای مجازی با آن یکی می شود.

شما تقریبا بی حرکت و آرام می نشینید، چشمانتان روی پرده ای درخشان خیره می‌شود، اتاق کاملا تاریک است، تنها منبع نور در درون شما است و در حالیکه همه توجه و ذهنتان بر کلمات و تصاویر این پرده درخشان متمرکز است ، انگشتانتان کلیدهای کی بورد را می‌نوازد. در این لحظه دوست دارید با  ذهنیات و تصورات خود یگانه شوید . مرز بین دنیای درون و بیرون تقریبا ناپدید می‌شود و دیگر گذر زمان معنایی ندارد.

البته این سناریوی هر روز کاربران کامپیوتر نیست. زیرا اغلب اوقات ما  صرفا به جهت انجام کاری مشخص و بدون آنکه به درون جهان مجازی فرو رویم به صفحه کلید ضربه می زنیم اما اگر از استفاده های دم دستی کامپیوتر صرف نظر کنیم و از کاربران حرفه ایی و پروپاقرص کامپیوتر پرس و جو کنیم درخواهیم یافت که بسیاری از آن ها به راحتی لحظاتی را به یاد می‌آورند که گویی هیچ حائل و فاصله ای بین خود و کامپیوتر شان احساس نمی‌کردند.

در واقع می توان گفت که فضای سایبر گستره ایی از ذهن است که می تواند تمامی اشکال زندگی منطقی را بسط و معنا دهد. شما می توانید حالت های متنوع و متفاوت ذهنی را از قبیل تخیلات(خیالپردازی ها) خیالپروری ها، توهمات، حالات هیپنوتیستیک و سطوح گوناگونی از هوشیاری  را در فضای مجازی تجربه کنید.

تحت این چنین شرایط است که فضای سایبر همانند دنیای "رویا" می شود. دنیایی که وقتی ما به خواب فرو می رویم ، پدیدار می شود.

فضای سایبر را نمی توان تنها یک"بزرگ شاهراه اطلاعاتی" ساده دانست. زیرا تجربه ذهنی ما در فضای مجازی با تجربه ذهنی ما زمانی که بی هیچ هدف و ارزشی خیالبافی می کنیم، کاملا متفاوت است.

در واقع همانگونه که علم روانشناسی خواب شبانه را برای حفظ سلامتی، توسعه عاطفی و رشد شخصیت یک فرد ضروری می داند، این فضای مجازی هم بیش از هر چیز دیگری در خدمت روان انسان است. زیرا مرزهای بین وا قعیت های آگاهانه و نا آگاهانه را به هم نزدیک ساخته و می تواند درباره معنای "واقعیت" چیز هایی به ما بگوید.

محیط "په‌لیس" (Palace)  یک محیط چت گرافیکی است که ما برای این تحقیق آن را انتخاب کرده ایم. کاربران در این محیط می توانند برای برقراری ارتباط با دیگران از بین  صورتک های گرافیکی موجود در آن محیط، یک یا چند صورتک را برای باز نمایی شخص خود انتخاب کنند. این صورتک ها هر یک موقعیت یا حالت روانی خاصی را بیان می کند.

بعضی از این حالت های "رویاگونه" در محیط "په‌لیس" را می توان در دیگر فضاهای مجازی هم پیدا کرد. ولی تعدادی از این حالت های تنها در محیط "پلس" وجود دارند و کاملا بی نظیر و خاص هستند.

مهم تر از همه این است که محیط "په‌لیس" مانند رویا بسیار مجذوب کننده است. چرا که این محیط یک "تجربه بصری" جدی است. یک مثل قدیمی می‌گوید : "یک تصویر با ارزش تر از هزاران کلمه است ." علم روانشناسی هم تجربه بصری را  تجربه ای بسیار غنی و تصاویر و نمادها را زبان ناآگاهانه می نامند.   

برای درک و آشنایی بیشتر با این"تجربه بصری" باید از دیدگاه روانشناسی خواب، رویا و رویا بینی را مورد توجه قرار داد.

 

برخی از ویژگی های رویا و رویا بینی از دیدگاه روانشناسی را می توان به شرح زیر فهرست کرد:

- در رویا قوانین مرسوم زمان، مکان و مسافت اجرا نمی‌شود

- فردی که خواب می بیند می تواند مکررا از یک ماجرا به ماجرایی دیگری منتقل شود، بی آنکه روی زمین سفر کند. ممکن است فرد در خواب خود درگیر ماجرایی در تهران باشد اما بلافاصله درگیر ماجرایی در هاوایی گردد....

- در رویا حسی از مسافت یا مکان وجود ندارد، مسافت و مکان به مفهوم مادی تنها روی زمین خاکی معنا دارد .

-  همچنین کشش جاذبه زمین و آگاهی روزانه اغلب در رویا ناپدید می شوند.

- فرد می تواند چون جسمی شناور در فضا، در حال پریدن یا پرواز کردن باشد. دقیقا بر خلاف آنچه که به عنوان قوانین نیوتن به اثبات رسید است.

حالت های فوق در فضای سایبر در حد وسیع تری رخ می دهد. زیرا کاربران در آن فضا از قوانین و آگاهی های زمینی فرا تر می روند: آن ها  تنها با یک کلیک ساده بر روی نگاره‌ایی می توانند از مکانی به مکان دیگر انتقال یابند، بدون هیچ حرکتی در پاها یا چرخشی درچرخ ها و یا هیچ عاملی  که برای اثبات حرکت فرد وجود داشته باشد.

 این تنها یک تغییر بصری و روانی است که انتقال را نشان می دهد. در حالی‌که شما با وجودی مادی، درون اتاقی با انتخاب شخصی و کاملا بیدار نشسته اید. و آنچه که اتفاق می افتد مانند رویایی است که به شما احساسی از لذت و آسودگی می‌بخشد.

 تفاوت فضا و مکان

 برای درک بهتر فضای مجازی قصد داریم دراینجا به تفاوت های میان فضا و مکان اشاره کنیم. این دو مفهوم تفاوت های بنیادی با یکدیگر دارند. اولین تفاوت چشم گیری که می توان به آن اشاره نمود، انتزاعی بودن فضا در مقابل مکان است، به طوری که حتی تصور کردن فضا برای ما انسان ها که در دنیای واقعی زندگی می کنیم، دشوار به نظر می رسد. فضا در واقع به همه جا اطلاق می شود، قابل تغییر است، چند بعدی است و نمی توان انتهایی را برای آن متصور شد و این در حالی است که مکان دارای مرز های مشخص است و به نوعی حاصل تجربیات بشر است به عبارتی می توان گفت هر چیزی که در مقابل حقیقی قرار گیرد به نوعی مجازی محسوب می گردد و همین امر موجب تمایز آن با دنیای واقعی و طبیعی است.
 

مفهوم فضای سایبری (فضای مجازی)

 فضای سایبری روز به روز در حال گسترش و پیشرفت است و این پیشرفت به گونه ای است که می توان ردپای آن را در زندگی روزمره افراد عادی جامعه، در مدیریت کلان دولت ها، در برنامه ریزی های مهم و استراتژیک و یا حتی در بازی کودکان مشاهده کرد. اما این فضا به صورتی زندگی گذشته بشر را تغییر داده است و آن را وارد مرحله جدیدی از زندگی کرده است. Cyberspace همان گونه که باعث دسترسی جامعه انسانی به چیزی که در رویای آن به سر می برد شده است، به نوعی او را محدود به چیزی که خود تمایل داشته، کرده است. معمولا زمانی که صحبت از اینترنت، فضای سایبری و وب می گردد، ذهن خیلی از مردم به سمت سایت و صفحات وب معطوف می شود و این در حالی است که سایبر تنها به صفحات سایت ها ختم نمی شود و در بسیاری از ابعاد حضور دارد، برخی از مهمترین این ابعاد عبارتند از: وب سایت ها، وبلاگ ها، اتاق های گفت و گو (چت روم ها)، شبکه های اجتماعی مجازی، بانک های اطلاعاتی دیجیتال، بازی های آنلاین و آموزشگاه های الکترونیک. برای آشنایی بیشتر در مورد هر یک از این ابعاد، لازم دانستیم توضیحی به اختصار بیان کنیم.

وبلاگ ها و به نوعی تخصصی تر وب سایت ها، معمولا فضای هستند با یک موضوع خاص که اطلاعات مربوط به آن موضوع در آن بیان می گردد. این اطلاعات معمولا در دسترس عموم قرار می گیرند و هر یک اهدافی را دنبال می نمایند. مثلا برخی اطلاع رسانی می کنند، برخی جنبه اقتصادی دارند و بعضی دیگر در زمینه سیاست می باشند. می توان این بعد از فضای سایبری را یکی از قدیمی ترین و به عبارتی ابتدای ترین بعد آن دانست تا جایی که بسیاری از کاربران با شنیدن اصطلاح فضای سایبری، صفحات سایت و وبلاگ اولین چیزی است که به ذهنشان می رسد. فضای سایبری تنها به این صفحات محدود نشد و همانطور که سهم خود در مکاتبات را از طریق صفحات وب گرفت، پا به عرصه مکالمات نیز گذاشت و این امر را از طریق اتاق های گفت و گو (چت روم) انجام داد. چیزی که بیشتر از هر چیز در این نوع ارتباط می توان به آن اشاره نمود، ناشناس ماندن طرف ارتباط در صورت تمایل بود، به طوری که طرفین ارتباط می توانستند چهره ای غیر از خود واقعی شان باشند. همچون اتاق های گفت و گو، شبکه های اجتماعی مجازی نیز به سرعت وارد میدان شدند و حضور خود را در این عرصه بی نهایت اعلام کردند، به طوری که می توان آنها را یکی از مهم ترین جلوه های دگرگونی در ساختار فضای سایبری در نظر گرفت. در شبکه های مجازی نیز همانند اتاق های گفت و گو مردم با ساختن معرفی نامه از خود وارد دنیای مجازی می شوند. امروزه تعداد شبکه های مجازی بسیار زیاد شده است و هر روز نیز بر تعداد آنها افزوده می شود. برخی از مهمترین شبکه های مجازی عبارتند از :فیس بوک، توییتر، مای ساپیس، اورکات و ....

بانک های اطلاعات دیجیتال یکی دیگر از وجه های فضای سایبری به شمار می رود. جامعه آماری این جنبه از فضای سایبری نسبت به سایر جنبه ها کمتر است، اما به نوعی می توان گفت که سطح درک و سواد آنها از سایر جنبه ها بیشتر است. با استفاده از بانک های اطلاعات دیجیتال، سختی های که در گذشته برای دسترسی به یکی منبع وجود داشت، مرتفع گردد و دسترسی به اطلاعات بسیار آسان و به صورت تمام وقت گردید. در واقع با دسترسی به اینترنت و یک جست و جوی مختصر می توان به منابع ارزشمندی در هر موضوع دست پیدا کرد. پیشتر نیز ذکر کردیم فضای سایبری هر روز با چهره ای جدید خود را به انسان ها معرفی می کند، بازی های آنلاین نیز یکی دیگر از جنبه های نو ظهور فضای سایبری به شمار می رود. بازی های آنلاین چندین خصوصیت نسبت به بازی های رایانه ای دارند، این بازی ها اکثرا رایگان هستند. کم حجم و فکری و نسبتا در یادگیری آسان هستند و بیشتر برای سنین بالا طراحی می شوند تا کودکان. آخرین وجه از فضای سایبری که قصد تشریح آن را داریم، آموزشگاه های الکترونیک است. این وجه از فضای سایبری که تقریبا تازه است بدین صورت می باشد که آموزش در آن کاملا در فضای مجازی صورت می پذیرد و مخاطبان اجازه دسترسی به منابع آموزشی را دارند و دراین میان کسانی که استعداد و علاقه از خود نشان دهند، امکان پیشرفت در این زمینه را دارند.